A.4.3 Czy istnieją jacyś myśliciele socjalistyczni bliscy anarchizmowi?

  faq

Anarchizm rozwinął się w odpowiedzi na rozwój kapitalizmu
i to właśnie nieanarchistyczna tradycja socjalistyczna jest
miejscem, gdzie anarchiści znajdują większość swoich
towarzyszy podróży.

Najwcześniejszym brytyjskim socjalistom (tak zwanym
socjalistom ricardiańskim) towarzyszyły idee głoszone przez
Roberta Owena, które były podobne do idei anarchistów. Na
przykład Thomas Hodgskin był wyrazicielem idei podobnych do
mutualizmu Proudhona, natomiast William Thompson rozwijał bezpaństwową,
komunalną formę socjalizmu opierającą się na „społecznościach
spółdzielni wzajemnej pomocy”
, która wykazywała
podobieństwa do anarcho-komunizmu (Thompson był mutualistą
zanim stał się komunistą w świetle problemów, jakie miałby
rynek nawet niekapitalistyczny). John Francis Bray jest również
interesujący, podobnie jak radykalny agrarysta Thomas Spence, który
rozwijał komunalną formę socjalizmu opierającego się na
ziemi. Wyrażała ona wiele idei zazwyczaj kojarzonych z
anarchizmem (zobacz artykuł „The Agrarian Socialism of
Thomas Spence”
napisany przez Briana Morrisa w jego książce
Ecology and Anarchism). Ponadto wczesny brytyjski ruch związków
zawodowych „rozwijał, krok po kroku, teorię
syndykalizmu”
40 lat wcześniej, niż uczynił to
Bakunin i wolnościowe skrzydło Pierwszej Międzynarodówki [E.P.
Thompson, The Making of the English Working Class, s. 912]
Praca Noela Thompsona The Real Rights of Man (Rzeczywiste
prawa człowieka)
to dobre streszczenie wszystkich tych myślicieli
i ruchów, podobnie jak będąca klasyką historia społeczna życia
(i polityki) klas pracujących tego okresu, The Making of the
English Working Class
E.P. Thompsona.

Wolnościowe idee nie wymarły w Wielkiej Brytanii w latach
czterdziestych XIX wieku. Byli również quasi-syndykaliści wśród
socjalistów gildyjnych lat dziesiątych i dwudziestych XX wieku,
którzy zalecali zdecentralizowany system komunalny z pracowniczą
kontrolą w przemyśle. Najsłynniejszym dziełem tej szkoły
jest Guild Socialism Restated G.D.H. Cole’a, obejmujące
teksty autora, S.G. Hobsona oraz A.R. Orage’a (dobre streszczenie
idei socjalizmu gildyjnego przedstawia książka Geoffreya
Osteregaarda The Tradition of Workers’ Control). Bertranda
Russella, laureata literackiej nagrody Nobla, jeszcze jednego
zwolennika socjalizmu gildyjnego, pociągały idee anarchistyczne.
Napisał on niesamowicie fachowe i przemyślane omówienie
anarchizmu, syndykalizmu i marksizmu w swojej klasycznej pracy Roads
to Freedom (Drogi wolności)
.

Chociaż Russell był pesymistą co do możliwości
zaistnienia anarchizmu w bliskiej przyszłości, to czuł, że
jest on „ostateczną ideą, do której społeczeństwo
powinno się przybliżać”
. Jako socjalista gildyjny,
brał za pewnik, że nie może „być żadnej rzeczywistej
wolności ani demokracji dopóki ludzie wykonujący pracę w
przedsiębiorstwie nie będą też kontrolowali zarządzania nim”
.
Jego wizja dobrego społeczeństwa jest taka, jaką każdy
anarchista by poparł: „świat, w którym żyje twórczy
duch, w którym życie jest przygodą pełną radości i nadziei,
opartą raczej na pędzie do budowania niż na pragnieniu
utrzymywania tego, co mamy albo zabierania tego, co jest w
posiadaniu innych. Musi to być świat, w którym uczucie igra
sobie swobodnie, w którym miłość jest oczyszczona z instynktu
dominacji, w którym okrucieństwo i zawiść zostały
rozproszone przez szczęście i nieskrępowany rozwój wszystkich
instynktów, składających się na życie i wypełniających je
rozkoszami umysłu”
[cytat podany przez Noama
Chomsky’ego, Problems of Knowledge and Freedom (Problemy
wiedzy i wolności)
, ss. 59-60, 61 i x]. Russell był
obeznanym i interesującym pisarzem poruszającym wiele tematów.
Jego myśl i działalność społeczna wywarła wpływ na wielu
innych myślicieli, łącznie z Noamem Chomskim (którego Problems
of Knowledge and Freedom (Problemy wiedzy i wolności)
w
szerokim zakresie omawiają niektóre z tematów poruszanych
przez Russella).

Innym ważnym myślicielem i działaczem wolnościowo-socjalistycznym
z Wielkiej Brytanii był William Morris. Morris, przyjaciel
Kropotkina, działał w Lidze Socjalistycznej i kierował
jej antyparlamentarnym skrzydłem. Chociaż podkreślał, że nie
jest anarchistą, to rzeczywista różnica między ideami Morrisa
a większości anarcho-komunistów jest niewielka (Morris mówił,
że jest komunistą i nie widział potrzeby dodawać słowa
„anarchistyczny”, gdyż jego zdaniem komunizm był
demokratyczny i wyzwoleńczy; żył on jeszcze przed narodzinami
bolszewizmu). Jako przodujący członek ruchu „Sztuk i
Rzemiosł”, Morris argumentował na rzecz humanizacji pracy.
Była to sprawa, cytując tytuł jednego z jego najsłynniejszych
esejów, Pożytecznej pracy przeciwko bezużytecznej harówce.
Jego utopijna powieść News from Nowhere (Wieści znikąd)
rysuje silnie przekonującą wizję wolnościowo-komunistycznego
społeczeństwa, w którym uprzemysłowienie zostało zastąpione
komunalnym gospodarowaniem opartym na rzemiosłach. Jest to
utopia, która przez długi czas przemawiała do większości społecznych
anarchistów. (W celu zapoznania się z omówieniem idei Morrisa,
umiejscowionych w kontekście jego słynnej utopii, przeczytaj
książkę William Morris and News from Nowhere: A Vision for
Our Time (William Morris i „Wieści znikąd” – wizja na
nasze czasy)
pod redakcją Stephena Colemana i Paddy
O’Sullivan).

Warty uwagi jest też grecki myśliciel Cornelius Castoriadis.
Początkowo trockista, jednak krytyczna ocena głęboko błędnych
analiz Trockiego dotyczących stalinowskiej Rosji jako
zdegenerowanego państwa robotniczego doprowadziła go najpierw
do odrzucenia leninizmu, a potem marksizmu w ogóle. To nasunęło
mu wolnościowe wnioski. Za kluczową sprawę zaczął uważać
nie to, kto posiada środki produkcji, ale raczej hierarchię. A
zatem walka klasowa to walka między dzierżącymi władzę a
podporządkowanymi jej. To doprowadziło go do odrzucenia
marksistowskiej ekonomii, gdyż jej analiza wartości jest
oderwana od walki klasowej podczas samego procesu produkcji (tzn.
pomija ją!). Co prawda autonomistyczni marksiści odrzucają taką
interpretację Marksa, ale są oni jedynymi marksistami, którzy
tak czynią. Castoriadis, podobnie jak społeczni anarchiści,
widział przyszłe społeczeństwo jako społeczeństwo oparte na
radykalnej autonomii, upowszechnieniu samorządności i radach
robotniczych zorganizowanych oddolnie. Jego trzytomowe dzieła
zebrane (Political and Social Writings) są ważną lekturą
dla każdego zainteresowanego polityką wolnościowych socjalistów
i krytyką marksizmu z pozycji radykalnych.

Radykalny amerykański historyk Howard Zinn czasami nazywa
siebie anarchistą i ma rozległą wiedzę na temat
anarchistycznej tradycji (napisał znakomity esej „Anarchism”,
będący wprowadzeniem do amerykańskiego wydania książki
Herberta Reada). Napisał klasyczne już dzieło A People’s
History of the United States (Historia ludu Stanów Zjednoczonych)
.
Na równi z nim istotne znaczenie mają jego pisma o obywatelskim
nieposłuszeństwie i akcji bezpośredniej bez używania przemocy.
Znakomity zbiór esejów napisanych przez tego wolnościowo-socjalistycznego
uczonego został wydany pod tytułem The Zinn Reader. Inni
wybitni wolnościowi socjaliści bliscy anarchizmowi to Edward
Carpenter (zobacz na przykład Edward Carpenter: Prophet of
the New Life (Edward Carpenter – prorok nowego życia)
Sheili
Rowbotham) i Simone Weil (Oppression and Liberty).

Warto byłoby też poświęcić chwilę na wymienienie tych
rynkowych socjalistów, którzy, tak jak anarchiści, opierają
swój socjalizm na samorządności pracowniczej. Odrzucając
planowanie centralne, dokonali zwrotu do koncepcji demokracji w
przemyśle i rynkowego socjalizmu zalecanego przez podobnych
Proudhonowi (chociaż, wywodząc się ze środowiska
marksistowskiego, na ogół zapominają o tym związku, a ich
wrogowie popierający centralne planowanie go podkreślają).
Allan Engler (w Apostles of Greed (Apostołach chciwości))
i David Schweickart (w książkach Against Capitalism (Przeciw
kapitalizmowi)
i After Capitalism (Po kapitalizmie))
przeprowadzili pożyteczną krytykę kapitalizmu i zaprezentowali
wizję socjalizmu mającego swoje korzenie w zakładach pracy
zorganizowanych kooperatywnie. Chociaż w swoich koncepcjach
politycznych pozostawili elementy rządu i państwa, autorzy ci
ustanowili samorządność ekonomiczną rdzeniem swojej wizji
gospodarki, i, w konsekwencji, są bliżsi anarchizmowi niż większość
socjalistów.

LEAVE A COMMENT